بیشتر مسافران برای خرید، دریاچه و صبحانه معروف وان به این شهر میروند. اما روی صخرهٔ قلعه وان، یک رد پای تاریخی هست که برای مسافر ایرانی غافلگیرکنندهتر است: کتیبه خشایارشا در وان؛ نوشتهای از شاه هخامنشی که بیش از دو هزار سال پیش بر دیوارهٔ جنوبی قلعه حک شده است.
جالبترین بخش ماجرا خودِ پیام کتیبه است: داریوش جای آن را آماده کرده بود، اما نوشتهای بر سنگ باقی نگذاشت. خشایارشا، پسرش، سالها بعد فرمان داد آن جای خالی را پر کنند. امروز مسافر وان میتواند همان سنگ را در محدوده قلعه ببیند؛ البته کتیبه بالاتر از سطح زمین است و نباید برای رسیدن به آن از صخره بالا رفت.
کتیبه خشایارشا در وان کجاست؟
کتیبه روی دیوارهٔ جنوبی صخره قلعه وان، در محدوده تاریخی توشپا و شهر قدیم وان قرار دارد. این نوشته روی تابلویی در موزه یا داخل یکی از اتاقهای قلعه نیست؛ بر خودِ سنگ حک شده و از پایین دیواره دیده میشود. ورودی معمول بازدید از قلعه در سمت شمالغربی است، پس دیدن بخشهای قلعه و پیدا کردن کتیبه روی جبهه جنوبی را در ذهن خود دو بخش جدا از یک بازدید در نظر بگیرید.
برای پیدا کردن آن در نقشه، نام ترکی Van Kalesi را جستوجو کنید. اگر از فرد محلی یا راهنما سراغ کتیبه را میگیرید، عبارت Van Kalesi Kserkses Yazıtı یا Serhas Yazıtı هم میتواند کمک کند. جای کتیبه مرتفع و صخره پرشیب است؛ برای تماشایش در محدوده مجاز بمانید و مسیرهای بسته یا ناهموار را دور نزنید.
روی کتیبه خشایارشا چه نوشته شده است؟
متن با ستایش اهورامزدا و معرفی خشایارشا بهعنوان شاه و فرزند داریوش آغاز میشود. بخش غیرمنتظرهاش روایت ساخت خودِ کتیبه است: خشایارشا میگوید پدرش دستور داده بود جای نوشتن را در سنگ آماده کنند، ولی کتیبهای ننوشت؛ او دستور داد این نوشته را به جای آن حک کنند. این خلاصهٔ فارسیِ مضمون است، نه نقلقول لفظبهلفظ از متن باستانی.
کتیبه سه نسخه از پیام را کنار هم دارد: فارسی باستان، بابلی و ایلامی، با خط میخی. بنابراین «فارسی» اینجا به معنی فارسی امروزی نیست؛ خواندن نوشته بدون آشنایی با زبان و خط آن دوره ممکن نیست. متن و ترجمه انگلیسی کامل را میتوانید در پژوهش Livius درباره کتیبه XV ببینید.
چرا وجود یک کتیبه هخامنشی در قلعه وان مهم است؟
قلعه وان یا توشپا در اصل با پادشاهی اورارتو پیوند دارد و بعدها حکومتهای دیگری نیز در این منطقه حضور داشتند. کتیبه خشایارشا یادگاری از دوره هخامنشی در همان چشمانداز تاریخی است؛ برای همین بازدید از قلعه فقط دیدن دیوار و منظره دریاچه نیست، بلکه میشود لایههای مختلف تاریخ شهر را در یک محل دید. منابع رسمی گردشگری ترکیه نیز این کتیبه را در میان آثار تاریخی قلعه معرفی میکنند.
پژوهش Livius از این اثر بهعنوان تنها کتیبه شاهی هخامنشیِ شناختهشده در بیرون از ایران یاد میکند. دقت کنید این عبارت درباره «کتیبه شاهی هخامنشی» است؛ نباید آن را به «تنها اثر ایرانی بیرون از ایران» تعمیم داد.
چطور برای بازدید برنامهریزی کنیم؟
- مقصد را قلعه وان بگذارید: در نقشه Van Kalesi را جستوجو کنید و برای قلعه، شهر قدیم و تماشای دیواره جنوبی زمان جداگانه کنار بگذارید.
- در روشنایی روز بروید: کتیبه بالای دیواره قرار دارد. نور روز و لنز زوم یا دوربین مناسب برای دیدن جزئیات و گرفتن عکس کمک میکند؛ دیدن حروف از فاصله پایین با چشم غیرمسلح ممکن است دشوار باشد.
- جای کتیبه را از راهنما بپرسید: تابلوها، ورودیها و مسیرهای بازدید ممکن است تغییر کنند. در محل، برای رسیدن به نقطه دیدِ مجاز راهنمایی بگیرید.
- پیش از حرکت، ساعت و بلیت را بررسی کنید: صفحه رسمی قلعه وان در Turkish Museums اطلاعات بازدید را منتشر میکند. قیمت و ساعت را در روز سفر دوباره چک کنید.
نکته برای عکاسی: از نمای باز دیواره یک عکس بگیرید تا جای کتیبه روی صخره معلوم باشد، سپس از خود نوشته با زوم عکس بگیرید. دوربین معمولی موبایل از فاصله زیاد ممکن است جزئیات خطوط میخی را خوب ثبت نکند.
قلعه وان را با چه جاهایی در یک برنامه بگذاریم؟
در همان محدوده میتوانید قلعه و بقایای شهر قدیم وان را ببینید. اگر به تاریخ علاقه دارید، موزه وان هم مکمل خوبی برای شناخت اورارتو و گذشته منطقه است. برای اقامت، راهنمای هتلهای وان را ببینید؛ اگر برنامه سفرتان قطعی است، از صفحه استعلام و رزرو هتل وان هم میتوانید استفاده کنید.
سؤالهای پرتکرار درباره کتیبه خشایارشا در وان
آیا کتیبه خشایارشا داخل موزه وان است؟
خیر. خود کتیبه روی دیوارهٔ جنوبی صخره قلعه وان حک شده است. موزه وان محل دیگری برای آشنایی با تاریخ منطقه است.
آیا نوشته کتیبه به فارسی است؟
یکی از سه نسخه متن به فارسی باستان نوشته شده است. دو نسخه دیگر بابلی و ایلامیاند و هر سه با خط میخی ثبت شدهاند.
آیا میشود از نزدیک به کتیبه دست زد؟
خیر؛ کتیبه بر بخش مرتفعِ دیواره صخره قرار دارد. از محل امن و مجاز تماشایش کنید و برای نزدیک شدن از صخره بالا نروید.
چرا به آن کتیبه داریوش نمیگویند؟
طبق متن خودِ اثر، داریوش دستور آمادهسازی جای نوشته را داده بود، اما نوشته را خشایارشا فرمان داد حک کنند؛ به همین دلیل کتیبه به نام خشایارشا شناخته میشود.
حرف آخر
اگر دفعه بعد به وان رفتید، قلعه را فقط به چشم یک نقطه برای عکس گرفتن از منظره نبینید. روی دیواره جنوبی آن، نوشتهای هست که ماجرای ناتمام داریوش و تصمیم خشایارشا را تا امروز نگه داشته است. این یکی از آن دیدنیهای وان است که با دانستن داستانش، سفر برایتان معنای تازهای پیدا میکند.