کلیسای واراگاوانک وان که در ترکیه بیشتر با نام «یدی کلیسه» یا «هفت کلیسا» شناخته میشود، مجموعهای تاریخی از کلیساها و بناهای وابسته به یک صومعه ارمنی است. بقایای این مجموعه در محله یوکاری باکراچلی، حدود ۹ کیلومتری مرکز وان و در دامنههای کوه ارک قرار دارد.
واراگاوانک امروز یک کلیسای سالم و مرمتشده مانند کلیسای آکدامار نیست. چیزی که میبینید، مجموعهای آسیبدیده از طاقها، دیوارهای سنگی، بقایای نقاشیهای دیواری و بخشهایی است که میان خانههای روستا باقی ماندهاند. ارزش بازدید از این مکان بیشتر در تاریخ، معماری و سکوت سنگینی است که بر ویرانههای آن سایه انداخته است.
وضعیت بازدید در مرداد ۱۴۰۵: واراگاوانک هنوز یک موزه یا محوطه گردشگری سامانیافته با ساعت بازدید و باجه ورودی رسمی نیست. بخشهایی از بنا ناپایدارند و وضعیت دسترسی ممکن است تغییر کند؛ بنابراین پیش از رفتن، شرایط محلی را بررسی کنید و از بالا رفتن روی دیوارها یا ورود به قسمتهای ترکخورده خودداری کنید.
خاطره سفر ما به واراگاوانک
زیر آفتاب سوزان تیرماه، راه واراگاوانک را در پیش گرفتیم. تقریباً از شهر وان بیرون آمده بودیم، اما فاصله زیادی تا صومعه نداشتیم. میدانستیم به دیدن مجموعهای تاریخی میرویم که ریشههای بعضی بخشهای آن به بیش از هزار سال قبل میرسد؛ به همین دلیل در ذهنمان تصویری شبیه کلیسای باشکوه آکدامار ساخته بودیم.
همراهمان از همان ابتدا چندان با این کشف تاریخی موافق نبود. با لبخندی طعنهآمیز گفت:
«الان میرسیم و کلیسای نوتردام را میبینید!»
هرچه جلوتر میرفتیم، انتظارمان بیشتر میشد. دنبال گنبد، برج ناقوس یا دستکم تابلویی بودیم که از رسیدن به یک اثر تاریخی مهم خبر بدهد. ناگهان همراهمان با اشاره دست فهماند که توقف کنیم:
«رسیدیم؛ همینجاست.»
نگاهم را چرخاندم و دنبال کلیسا گشتم، اما چیزی که در ذهن ساخته بودم با منظره روبهرویم شباهتی نداشت. دیواری قوسیشکل، چند طاق نیمهفروریخته، خانههای روستایی و علوفههایی که در گوشهای انبار شده بودند؛ همینها نخستین تصویر ما از صومعه فراموششده وان بود.
همراهمان دوباره لبخند زد؛ لبخندی که میگفت:
«نوتردامتان همینجاست؛ بفرمایید!»
چند لحظه طول کشید تا باور کنیم واقعاً به واراگاوانک رسیدهایم. سقف بعضی قسمتها فروریخته بود، دیوارها زخمی و محراب قوسیشکل در میان خرابهها دیده میشد. اطراف بخشی از بنا ریسمانی کشیده بودند تا نزدیکشدن به قسمتهای خطرناک را محدود کنند.
در نگاه اول شاید تمام چیزی که میدیدیم چند دیوار و طاق فروریخته بود؛ اما وقتی کمی بیشتر ایستادیم، جزئیات آرامآرام خودشان را نشان دادند. سنگهای تراشخورده، قوسهای باقیمانده، رد کمرنگ نقشها و تناسب معماری بنا از روزهایی خبر میدادند که اینجا فقط یک عبادتگاه نبود؛ مدرسه، کتابخانه، محل نگهداری نسخههای خطی و یکی از مراکز مهم فرهنگی ارمنیان منطقه وان بود.
همانجا فهمیدیم چرا این صومعه در میان خانههای روستا تا این اندازه غریب به نظر میرسد. واراگاوانک کوچک نبود؛ آنچه کوچک شده بود، بخشی بود که از آن همه شکوه برای روزگار ما باقی مانده است.
«باران وقتی که ایستاد، منظره اوراق بود.»
سهراب سپهری، «اکنون هبوط رنگ»
واراگاوانک چیست؟
واراگاوانک با نامهای Varagavank، Varakavank، «واراک وانک»، «صومعه صلیب مقدس واراک» و در زبان ترکی با نام Yedi Kilise شناخته میشود. واژه «وانک» در زبان ارمنی به معنای صومعه است و نام واراگاوانک به کوه تاریخی واراک، یعنی کوه ارک امروزی، اشاره دارد.
این مجموعه در اصل فقط یک کلیسا نبوده است. کلیساها، نمازخانهها، ژاماتون یا فضای گردهمایی، برج ناقوس، کتابخانه، محل نسخهبرداری و چاپ، حجرههای راهبان و ساختمانهای خدماتی در دورههای مختلف به آن افزوده شده بودند.
آیا واراگاوانک واقعاً هفت کلیسا داشته است؟
درباره تعداد دقیق بناهای مذهبی مجموعه، حتی در صفحات رسمی پرتال فرهنگی ترکیه نیز تفاوت وجود دارد. یک صفحه از شش کلیسا، یک ژاماتون و برج ناقوس نام میبرد؛ صفحه دیگری مجموعه را شامل پنج کلیسا، ژاماتون، کتابخانه و برج ناقوس معرفی میکند.
بنابراین «هفت کلیسا» را باید نام تاریخی و شناختهشده مجموعه دانست، نه لزوماً شمار دقیق ساختمانهایی که امروزه باقی ماندهاند. تفاوت در این آمار احتمالاً به شیوه شمارش کلیساها، نمازخانهها و فضاهای وابسته مربوط است.
تاریخچه کوتاه صومعه واراگاوانک
- درباره قدمت نخستین کلیسای مجموعه اختلاف نظر وجود دارد. یک صفحه رسمی آن را متعلق به قرن هشتم میلادی میداند؛ در حالی که فهرست رسمی آثار فرهنگی، ساخت کلیسای سنت سوفیا به دست خوشوش خاتون را در سال ۹۸۱ میلادی ثبت کرده است.
- کلیسای مریم مقدس و بخشهای مهم صومعه در فاصله سالهای ۱۰۰۳ تا ۱۰۲۱ میلادی و در دوره پادشاهی سنکریم هوهانس آرتسرونی ساخته یا توسعه داده شدند.
- مجموعه در زمینلرزه سال ۱۶۴۸ میلادی آسیب زیادی دید و پس از آن مرمت شد. ژاماتون اصلی نیز در همین دوره به بنا افزوده شد.
- کلیسای صلیب مقدس در سال ۱۸۱۷ و کلیسای سنت سیون در سال ۱۸۴۹ میلادی به مجموعه افزوده شدند.
- در میانه قرن نوزدهم، واراگاوانک دارای مدرسه و چاپخانه بود و بهعنوان یک مرکز مذهبی، آموزشی و فرهنگی اهمیت داشت.
- در جریان رویدادهای خونین سال ۱۹۱۵، بخش بزرگی از مجموعه سوخت و ویران شد و فعالیت مذهبی و فرهنگی آن متوقف گردید.
- بخشهای باقیمانده در طول دهههای بعد، بر اثر بیاستفادهماندن، ساختوسازهای روستایی، شرایط جوی و زمینلرزهها آسیب بیشتری دیدند.
- زمینلرزه وان در سال ۲۰۱۱ نیز ترکها و آسیبهای سازهای بنا را شدیدتر کرد.
معماری و بخشهای باقیمانده
هسته اصلی مجموعه از کلیسای مریم مقدس و ژاماتون آن تشکیل میشد. فضای داخلی کلیسای اصلی طرحی مرکزی داشت و با طاقها و فرورفتگیهای نیمدایرهای شکل گرفته بود. گنبد اصلی امروز از بین رفته است، اما بخشهایی از ورودیها، طاقها، ستونها و دیوارهای سنگی همچنان قابل مشاهدهاند.
در ساخت بنا از سنگ تراشخورده، مرمر، آجر و سنگهای دورنگ استفاده شده بود. ورودیهای تزیینشده، نقوش صلیب، مقرنسها و بقایای نقاشیهای دیواری نشان میدهند که ظاهر واراگاوانک در دوران رونق بسیار متفاوت از وضعیت امروزی آن بوده است.
مطالعات معماری همچنین از وجود حجرههای راهبان، حمام، ساختمانهای آموزشی و فضاهای خدماتی در اطراف کلیساها خبر میدهند؛ اما بسیاری از این قسمتها کاملاً از بین رفته یا زیر خاک و ساختوسازهای بعدی پنهان شدهاند.
چرا واراگاوانک مرمت نشده است؟
برای این مجموعه در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ میلادی طرحهای برداشت معماری، بازسازی تاریخی و مرمت تهیه و تصویب شد؛ اما اجرای کامل پروژه پیش نرفت. زمینلرزه سال ۲۰۱۱، مشکلات سازهای و وضعیت مالکیت زمین از عوامل توقف یا کندشدن روند مرمت عنوان شدهاند.
گزارشهای منتشرشده در اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵ همچنان از خطر فروریختن بخشهایی از بنا خبر میدهند. در خرداد ۱۴۰۵ نیز اعلام شد زمین مجموعه هنوز به نام یکی از اعضای قدیمی خانوادهای ثبت شده که چند وارث دارد. یکی از وارثان آمادگی خود را برای واگذاری بدون دریافت هزینه به وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه اعلام کرد؛ بااینحال تا زمان این بهروزرسانی، خبر رسمی و قطعی از آغاز عملیات اجرایی مرمت منتشر نشده است.
آدرس و مسیر دسترسی به کلیسای واراگاوانک وان
نشانی: محله یوکاری باکراچلی، منطقه ایپکیولو، دامنه کوه ارک، استان وان ترکیه
فاصله اعلامشده از مرکز وان: حدود ۹ کیلومتر
برای پیدا کردن محل در برنامههای مسیریابی، عبارتهای زیر را جستوجو کنید:
- Yedi Kilise Van
- Varagavank
- Varakavank Monastery
- Yukarı Bakraçlı Yedi Kilise
مشاهده موقعیت یدی کلیسه وان در Google Maps
رفتن با خودرو شخصی یا تاکسی رفتوبرگشت، مطمئنترین انتخاب است. اگر با تاکسی میروید، درباره مسیر بازگشت و زمان انتظار راننده از قبل توافق کنید. برخی منابع محلی به امکان استفاده از مینیبوسهای روستا اشاره کردهاند، اما برنامه رسمی و قابل اتکایی برای حرکت آنها پیدا نشد؛ بنابراین روی آن بدون بررسی همان روز حساب نکنید.
نکات مهم پیش از بازدید
- این مکان یک محوطه مرمتشده و مجهز گردشگری نیست.
- ساعت بازدید و هزینه ورودی رسمی و قابل اتکایی در صفحه وزارت فرهنگ ترکیه درج نشده است.
- بخشی از مجموعه در میان خانههای روستا و روی زمینی با مالکیت خصوصی قرار دارد؛ حریم ساکنان را رعایت کنید.
- بدون اجازه از افراد، خانهها و حیاطهای خصوصی عکاسی نکنید.
- روی دیوارها و طاقهای آسیبدیده نروید و وارد قسمتهای دارای ترک عمیق نشوید.
- کفش مناسب مسیرهای خاکی و ناهموار همراه داشته باشید.
- آب آشامیدنی و وسایل ضروری را از شهر تهیه کنید؛ پرتال رسمی بنا، آب و برق را برای محوطه ثبت نکرده است.
- در روزهای گرم، صبح یا ساعات پایانی بعدازظهر زمان مناسبتری برای بازدید است.
آیا بازدید از واراگاوانک ارزش دارد؟
اگر انتظار دیدن کلیسایی کامل، مرمتشده و آماده عکاسی دارید، احتمالاً واراگاوانک شما را غافلگیر میکند. اینجا بیش از آنکه یک جاذبه معمول گردشگری باشد، بخشی زخمی از تاریخ وان است.
اما برای علاقهمندان به تاریخ، معماری ارمنی، عکاسی مستند و مکانهای کمترشناختهشده، واراگاوانک یکی از متفاوتترین دیدنیهای اطراف وان است. شاید طاقها و دیوارهای باقیمانده در نگاه اول کوچک به نظر برسند، اما داستانی که پشت آنها قرار دارد بسیار بزرگتر از چیزی است که امروز دیده میشود.
روزی که ما به واراگاوانک رفتیم، در پایان با خودمان گفتیم: «تمامش همین؟» حالا میدانیم پاسخ درست این است:
نه؛ آنچه دیدیم تمام واراگاوانک نبود، تمام چیزی بود که از واراگاوانک برای ما باقی مانده بود.
برای دریافت تجربههای تازه مسافران وان و اطلاع از راهنماهای سفر زمینی ترکیه میتوانید به کانال تلگرام ترکتراول بپیوندید:
کانال تلگرام راهنمای سفر زمینی به ترکیه
منابع بررسی اطلاعات بنا
- فهرست رسمی آثار فرهنگی ترکیه؛ صومعه یدی کلیسه
- پرتال فرهنگی ترکیه؛ معرفی معماری هفت کلیسا
- پژوهش معماری و طرح حفاظت واراگاوانک
- آخرین گزارش درباره وضعیت مالکیت و واگذاری زمین مجموعه